Հայաստանում վերջին տարիների ընթացքում տեղի ունեցած իրադարձությունների և հասարակական փոփոխությունների վերլուծության համար կարելի է դիմել ավստրո-ամերիկյան հոգեբույժ-հոգեվերլուծաբան Բրունո Բեթթելհեյմի «Տոտալիտարիզմի հոգեբանական գրավչությունը» աշխատությանը։ Այս տեսությունը թույլ է տալիս ավելի խորը հասկանալ այն գործընթացները, որոնք հանգեցնում են մարդկանց և հասարակության զանգվածային անհնազանդությանը։
Բեթթելհեյմը պարադոքսալ հաջողության գաղտնիքը տեսնում է այն պահում, երբ տոտալիտար համակարգը անհատներին և զանգվածներին ազատում է ներքին կոնֆլիկտներից, տալիս է ապահովության իլյուզիա և ազատում է ներքին բարոյական ընտրության բեռից։
Հայաստանում, որտեղ մինչև վերջերս պետական համակարգում և իրավապահ մարմիններում գոյություն ունեին մարդիկ, որոնք կատարվող որոշումների հետ համաձայն չէին, ստեղծվում էր մի իրավիճակ, երբ անհատը պետք է ընտրեր՝ կատարել ապօրինի հրահանգը, թե՞ պահպանել իր ներքին համոզմունքները։ Այս կոնֆլիկտը, որը պահանջում է անընդհատ ներքին պայքար, հոգնեցնում է և վտանգավոր է։ Ժամանակի ընթացքում մարդիկ կամ հեռանում են համակարգից, կամ սկսում են իրենց համոզել, թե ապօրինի հրահանգները ճիշտ են, կամ պարզապես կատարում են այն, ինչը պահանջվում է։ Սա տալիս է ապահովության զգացում, ազատում է մեկուսացումից (մեծամասնության մեջ չլինելու վախից) և ազատում է ազատությունից՝ ինքնուրույն մտածելու և որոշումներ կայացնելու ծանրագույն բեռից։
Այս գործընթացը զանգվածային է, և այն հասարակության զգալի մասին է հասցնում տոտալիտարիզմի հոգեբանական գրավչության թակարդը։ Այն ձևակերպվում է «ինձ չի վերաբերում», «ես իմ գործն եմ անում», «ես քաղաքականությամբ չեմ զբաղվում» և այլ նմանատիպ կենցաղային դիրքավորումներով։
Հայաստանում, որտեղ քաղաքացու և քաղաքացիական տեսակի սուր պակասությունը միշտ ակնհայտ է եղել, այս պրոցեսը ավելի ցայտուն է դառնում։
Իրականում շատ դժվար է մնալ մարդկային, երբ շրջապատում տիրում է անմարդկային մթնոլորտ։ Մենք բազմաթիվ օրինակներ ունենք մեր միջավայրերից, երբ մարդիկ կեղծում են իրենց, ուրիշ բան են խոսում մեկ միջավայրում, իսկ մյուսում՝ հանգիստ կծախեն բոլորին։ Ունենք մարդիկ, որոնք դժվար պահին կորում են, իսկ դու նրանց կողքին ես եղել, երբ նրանք՝ ոչ։
Մենք զարմանում ենք, թե որտեղ են մարզաշխարհի հարյուրավոր դեմքերը, տասնյակ հազարավոր մարդիկ, որոնց Գագիկ Ծառուկյանը կյանքի դժվար պահերին աջակցել է։ Զարմանալ պետք չէ։ Իրականում դա մարդկության հայտնի խնդիրն է՝ մարդ մնալ անմարդկային պայմաններում։
Բեթթելհեյմն ասում է, որ գալիս էր մի պահ, երբ համակենտրոնացման ճամբարներում սպանդի ենթարկվողները սկսում էին նույնիսկ իրենք մտածել, որ երևի դա ճիշտ է, որ իրենք են մեղավորը։
Այսպիսով, տոտալիտարիզմի գրավչությունը կայանում է դրա խոստման մեջ՝ տալ անհատական ապահովություն և ազատել ներքին կոնֆլիկտներից։ Ցավոք, դա ստացվում է ինքնուրույնության, ինքնահարգանքի և արժանապատվության կորստի գնով։ Տոտալիտար համակարգերում իշխող «հանդարտության» գինը հոգու մահն է։
