Երբ ես ուսումնասիրում եմ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալու և հետագա գործունեության ընթացքը, միտքս անընդհատ մոտենում է մի զարմանալի հարցին․ այս ամենը արդյոք ես արդեն տեսել եմ, կարդացել եմ, թե՞ ապրել եմ այլ երկրում, այլ ժամանակ։
Իհարկե, այն զուգահեռները, որոնք պատրաստվում եմ անցկացնել, ոմանց կարող են թվալ չափազանցված կամ անհամապատասխան։ Սակայն եթե մի կողմ դնենք ժամանակաշրջանների, պայմանների և անձերի տարբերությունները, ապա դրանց հիմքում ընկած քաղաքական փիլիսոփայությունը, իշխանության ընկալումը և գործելակերպի տրամաբանությունը զարմանալիորեն նման են։
Խոսքը Օսմանյան կայսրության վերջին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի մասին է։
Դատեք ինքներդ։
Աբդուլ Համիդ II-ը, 1876-1909 թվականներին Օսմանյան կայսրության ղեկավարը, պատմության մեջ մնացել է որպես «Արյունոտ սուլթան»՝ հայերի և այլ ազգային փոքրամասնությունների դեմ իր կազմակերպած կոտորածների և բռնաճնշումների պատճառով։
Իր իշխանության սկզբնական շրջանում Աբդուլ Համիդ II-ը ներկայանում էր որպես խաղաղության կողմնակից, բարեփոխումների նախաձեռնող և խորհրդարանական կառավարման համակարգի ջատագով։ Նա խոսում էր նոր Օսմանյան կայսրության, զարգացման, արդիականացման և պետության վերափոխման մասին։ Երևոպական տերությունների վստահությունը շահելու նպատակով 1876 թվականի դեկտեմբերին նա հռչակեց սահմանադրության ընդունումը։ Հատկանշական է, որ այդ սահմանադրության մշակմանը մասնակցել էր նաև հայազգի նշանավոր մտավորական Գրիգոր Օտյանը։
Սակայն խոստումները և իրականությունը շատ արագ սկսեցին բաժանվել իրարից։ Արդեն 1878 թվականին Աբդուլ Համիդ II-ը փաստացի կենտրոնացրեց ամբողջ իշխանությունը իր ձեռքում, ցրեց խորհրդարանը և հաստատեց ինքնակալ վարչակարգ, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես «զուլում»։ Նա սահմանեց խիստ գրաքննություն, արգելեց «Հայաստան» և «Արարատ» բառերի գործածությունը, հետապնդեց այլախոհներին, սահմանափակեց ազատ խոսքը և պետությունը վերածեց համատարած վերահսկողության համակարգի։ Արցախի և Արարատի շուրջ այսօրվա զարգացումների ֆոնին այդ զուգահեռները պարզապես ապշեցուցիչ են թվում։
Աբդուլ Համիդը դաժանորեն ճնշում էր բուլղարների, մակեդոնացիների, արաբների և հայերի ազգային շարժումները։ Սկզբնական շրջանում նա համեմատաբար հանդուրժող էր վերաբերվում ընդդիմախոսներին, սակայն ժամանակի ընթացքում բոլոր անհամաձայններին սկսեց ներկայացնել որպես պետության թշնամիներ, օտար տերությունների գործակալներ և կայսրության անվտանգության սպառնալիք։ Միաժամանակ նա ակտիվորեն խորացնում էր հարաբերությունները եվրոպական պետությունների հետ և աչքի էր ընկնում ընդգծված ռուսատյացությամբ։
Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ իր իշխանության առաջին տարիներին Աբդուլ Համիդ II-ը զգալի աջակցություն էր վայելում Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչության շրջանում։ Շատերը հավատում էին նրա խոստումներին, սպասում էին բարեփոխումների և արդարության հաստատման։
Սակայն հետագա իրադարձությունները ցույց տվեցին, թե որքան թանկ կարող է արժենալ քաղաքական պատրանքը։ Հայերը ենթարկվեցին կոտորածների, տեղահանվեցին և վտարվեցին իրենց հայրենիքից։
Եվ ահա, երբ այսօր թեկուզ մակերեսային համեմատություն ես անցկացնում, ակամայից նկատում ես այնպիսի ուղիղ զուգահեռներ, որոնք դժվար է անտեսել։
Իհարկե, պատմության տարբեր ժամանակաշրջանները երբեք չեն կրկնվում բառացիորեն։ Սակայն հաճախ զարմանալիորեն կրկնվում են իշխանության գալու մեթոդները, տրված խոստումները, հասարակությանը բաժանելու գործելակերպը, այլախոհների նկատմամբ վերաբերմունքը և ազգային հարցերի շուրջ որդեգրվող քաղաքականությունը։
Հենց այդ պատճառով էլ 21-րդ դարում Փաշինյանի իշխանության վարքագծի տրամաբանությունն ու 19-րդ դարի վերջի Աբդուլ Համիդի քաղաքական տրամաբանությունը, առնվազն խոստումների և իրական գործողությունների համեմատության հարթության մեջ, չափազանց շատ ընդհանրություններ ունեն։ Եվ որքան էլ ոմանց այս համեմատությունը տարօրինակ թվա, այնուամենայնիվ այդ զուգահեռների գոյությունը դժվար է չնկատել։
